Chcesz częściej widzieć wiadomości z naszej strony w Google? Obserwuj ce-polska.pl

Integrator linii produkcyjnej nie odpowiada wyłącznie za prawidłowe połączenie maszyn, robotów, przenośników i systemów sterowania. Jeżeli zestawione elementy tworzą jeden zespół maszyn, podmiot przeprowadzający integrację może zostać uznany za producenta całego zespołu. Odpowiada wówczas za ocenę zgodności kompletnej linii, dokumentację techniczną, instrukcję, deklarację zgodności oraz oznakowanie CE.

Nie jest to obowiązek, który pojawi się dopiero w 2027 roku. Zasady dotyczące zespołów maszyn wynikają również z dyrektywy 2006/42/WE. Rozporządzenie (UE) 2023/1230 utrzymuje ten model odpowiedzialności, a jednocześnie wprowadza między innymi definicję istotnej modyfikacji oraz dokładniejsze wymagania dotyczące ingerencji cyfrowej i instrukcji elektronicznych.

Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE pozostanie właściwa do 19 stycznia 2027 roku. Rozporządzenie 2023/1230 będzie zasadniczo stosowane od 20 stycznia 2027 roku.

Kiedy powstaje zespół maszyn?

Nie każda grupa urządzeń ustawionych w jednej hali tworzy zespół maszyn wymagający jednej wspólnej oceny zgodności. Znaczenie ma sposób ich połączenia, sterowania oraz wzajemnego oddziaływania.

Zespół może powstać, gdy poszczególne maszyny lub maszyny nieukończone zostały zestawione w celu osiągnięcia wspólnego rezultatu i są zorganizowane oraz sterowane w taki sposób, aby działały jako integralna całość. Przy kwalifikacji trzeba uwzględnić przede wszystkim:

  • wspólną funkcję produkcyjną;
  • funkcjonalne połączenie urządzeń;
  • wspólne lub wzajemnie zależne sterowanie;
  • wpływ działania jednej maszyny na bezpieczeństwo pozostałych;
  • zagrożenia powstające w miejscach przekazywania materiałów i na innych interfejsach.

Sama bliskość urządzeń, wspólny budynek albo transport materiału pomiędzy niezależnymi stanowiskami nie przesądzają o powstaniu jednego zespołu. Jeżeli maszyny wykonują samodzielne funkcje, są sterowane niezależnie, a ich wzajemne oddziaływanie nie wpływa na bezpieczeństwo, mogą pozostać odrębnymi produktami.

Jeżeli jednak integrator tworzy funkcjonalną całość, odpowiada za nią jako producent. Własne CE oraz deklaracje poszczególnych urządzeń nie obejmują automatycznie zagrożeń powstałych wskutek ich połączenia.

Odpowiedzialność integratora za kompletną linię

Dokumenty dostarczone przez producentów maszyn i komponentów są podstawą projektu, ale nie zastępują oceny całej instalacji. Producent pojedynczego urządzenia nie odpowiada za sposób, w jaki integrator połączy je z pozostałymi elementami linii.

Integrator powinien ocenić między innymi:

  • miejsca przekazywania produktu pomiędzy maszynami;
  • dostęp do stref niebezpiecznych na styku urządzeń;
  • kolejność uruchamiania i zatrzymywania;
  • podział linii na strefy oraz tryby pracy;
  • działanie zatrzymania awaryjnego i ochronnego;
  • resetowanie funkcji bezpieczeństwa;
  • zachowanie po zaniku i powrocie energii;
  • możliwość nieoczekiwanego uruchomienia;
  • czynności wykonywane podczas przezbrajania, czyszczenia, konserwacji i usuwania zatorów.

Zakres odpowiedzialności powinien zostać ustalony już w umowie i dokumentacji projektu. Sam zapis, że CE zapewnia inwestor albo dostawca jednej z maszyn, nie zmienia roli podmiotu, który faktycznie projektuje i tworzy kompletny zespół.

Maszyny nieukończone w projekcie linii

W instalacjach przemysłowych często stosuje się maszyny nieukończone, czyli zespoły przeznaczone do wbudowania w inną maszynę lub połączenia z pozostałymi elementami. Mogą to być na przykład moduły napędowe, podajniki, mechanizmy transportowe lub niektóre układy robotyczne.

Maszyna nieukończona nie otrzymuje oznakowania CE na podstawie przepisów maszynowych jako gotowa maszyna. Jej producent przekazuje deklarację włączenia oraz instrukcję montażu. Dokumenty te powinny towarzyszyć produktowi do momentu jego wbudowania, a następnie stać się częścią dokumentacji technicznej produktu finalnego.

Integrator powinien sprawdzić, które zasadnicze wymagania zostały już spełnione przez producenta maszyny nieukończonej, a które pozostają do rozwiązania podczas integracji. Musi również przestrzegać warunków montażu i ograniczeń opisanych w przekazanej instrukcji.

Kompletna linia może otrzymać CE dopiero po zakończeniu integracji, ocenie wszystkich zagrożeń i wykonaniu procedury dotyczącej finalnego zespołu.

Ocena ryzyka całego zespołu

Integrator powinien przeprowadzić ocenę ryzyka kompletnej linii. Zebranie analiz przygotowanych dla pojedynczych maszyn nie jest wystarczające, ponieważ nie obejmują one zagrożeń powstałych w wyniku wspólnego działania urządzeń.

Ocena powinna obejmować przewidywany cykl życia linii: transport i montaż, uruchomienie, produkcję, ustawianie, przezbrajanie, usuwanie zakłóceń, czyszczenie, konserwację oraz demontaż. Należy uwzględnić zarówno użytkowanie zgodne z przeznaczeniem, jak i możliwe do przewidzenia nieprawidłowe użycie.

Szczególne znaczenie ma określenie:

  • granic kompletnej linii;
  • poszczególnych stref niebezpiecznych;
  • interfejsów pomiędzy maszynami;
  • punktów przekazywania materiałów i energii;
  • zakresu wspólnego sterowania;
  • czynności operatorów oraz służb utrzymania ruchu;
  • odpowiedzialności integratora, dostawców i użytkownika.

Na podstawie oceny integrator powinien najpierw eliminować lub ograniczać ryzyko przez odpowiedni projekt. Następnie stosuje techniczne środki ochronne, a informacje i ostrzeżenia wykorzystuje wobec zagrożeń, których nie można usunąć wcześniejszymi metodami.

Sterowanie i funkcje bezpieczeństwa

W zintegrowanej linii znaczenie ma nie tylko bezpieczeństwo poszczególnych maszyn, lecz również sposób powiązania ich układów sterowania. Poprawnie zabezpieczone urządzenia mogą stworzyć niebezpieczny zespół, jeżeli niewłaściwie zaprojektowano zależności pomiędzy strefami i funkcjami.

Integrator powinien określić między innymi:

  • jakie urządzenia należą do każdej strefy;
  • jakie skutki powoduje otwarcie konkretnej osłony;
  • które ruchy muszą zostać zatrzymane;
  • czy inne części linii mogą nadal bezpiecznie pracować;
  • jakie warunki muszą być spełnione przed ponownym uruchomieniem;
  • kto i z jakiego miejsca może wykonać reset;
  • jak zapobiega się uruchomieniu, gdy człowiek przebywa w strefie;
  • jak system reaguje na awarię komunikacji lub zanik zasilania.

Sama obecność sterownika Safety PLC, kurtyny świetlnej albo certyfikowanego przekaźnika nie potwierdza prawidłowości funkcji bezpieczeństwa. Ocenie i walidacji powinien podlegać cały łańcuch: urządzenie wejściowe, logika sterowania, transmisja sygnału, element wykonawczy oraz rzeczywiste zatrzymanie ruchu.

Wymagany poziom niezawodności funkcji bezpieczeństwa należy ustalić na podstawie oceny ryzyka i właściwych norm. Wyniki obliczeń oraz walidacji powinny znaleźć się w dokumentacji linii.

Bezpieczeństwo związane z ingerencją cyfrową

Rozporządzenie 2023/1230 wyraźniej uwzględnia możliwość wpływania na bezpieczeństwo maszyny przez dostęp cyfrowy, podłączone urządzenia i oprogramowanie. Nie oznacza to wprowadzenia jednego obowiązkowego modelu zabezpieczeń informatycznych dla każdej linii produkcyjnej.

Integrator powinien ustalić, czy ingerencja w system cyfrowy może doprowadzić do niebezpiecznego działania. Analiza może obejmować:

  • zdalny dostęp serwisowy;
  • możliwość zmiany programu i parametrów sterowania;
  • uprawnienia użytkowników;
  • połączenia pomiędzy sterownikami i systemami nadrzędnymi;
  • ochronę konfiguracji funkcji bezpieczeństwa;
  • aktualizacje oprogramowania;
  • zachowanie systemu po utracie komunikacji;
  • możliwość wykrywania nieautoryzowanych zmian.

Zakres zabezpieczeń powinien wynikać z funkcji i architektury konkretnej linii. Znaczenie mają przede wszystkim te naruszenia integralności systemu, które mogą prowadzić do sytuacji niebezpiecznej. Nowe rozporządzenie uwzględnia również ochronę oprogramowania i danych istotnych dla zgodności przed przypadkową lub zamierzoną ingerencją.

Istotna modyfikacja istniejącej linii

Rozporządzenie 2023/1230 definiuje istotną modyfikację jako nieprzewidzianą przez producenta fizyczną lub cyfrową zmianę dokonaną po wprowadzeniu produktu do obrotu albo oddaniu go do użytku.

Zmiana musi wpływać na bezpieczeństwo przez utworzenie nowego zagrożenia lub zwiększenie istniejącego ryzyka, a dodatkowo wymagać:

  • dodania osłon lub urządzeń ochronnych, których zastosowanie pociąga za sobą zmianę istniejącego systemu sterowania związanego z bezpieczeństwem, albo
  • zastosowania dodatkowych środków zapewniających stateczność lub wytrzymałość mechaniczną.

Dopiero spełnienie wszystkich elementów tej definicji pozwala uznać zmianę za istotną modyfikację w rozumieniu rozporządzenia.

Podmiot dokonujący takiej modyfikacji jest traktowany jak producent w odniesieniu do zmodyfikowanego produktu i powinien wykonać obowiązki producenta dotyczące skutków wprowadzonej zmiany.

Nie każda modernizacja oznacza zatem konieczność ponownego CE. Wymiana zużytego elementu na odpowiednik, odtworzenie pierwotnej funkcji albo zmiana niewpływająca na bezpieczeństwo mogą nie spełniać definicji istotnej modyfikacji. Każdy przypadek powinien jednak zostać oceniony i udokumentowany.

Przy rozbudowie linii trzeba dodatkowo ustalić, czy zmiana tworzy nowy zespół, czy wpływa na całą dotychczasową instalację, czy tylko na wydzielony fragment i jego interfejsy. Zakres ponownej oceny powinien odpowiadać rzeczywistemu zakresowi modyfikacji.

Dokumentacja techniczna integratora

Dokumentacja powinna wykazywać zgodność kompletnej linii. Nie może ograniczać się do nieuporządkowanego zbioru instrukcji, deklaracji i raportów otrzymanych od dostawców.

W zależności od projektu może obejmować:

  • opis linii i jej zamierzonego zastosowania;
  • określenie granic kompletnego zespołu;
  • plan rozmieszczenia maszyn i stref;
  • schematy elektryczne, pneumatyczne i hydrauliczne;
  • architekturę systemu sterowania;
  • ocenę ryzyka kompletnej linii;
  • wykaz funkcji bezpieczeństwa i wyniki walidacji;
  • obliczenia czasów zatrzymania oraz odległości bezpieczeństwa;
  • dokumenty maszyn składowych;
  • deklaracje włączenia i instrukcje montażu maszyn nieukończonych;
  • raporty z badań, prób i pomiarów;
  • instrukcję kompletnej linii;
  • wykaz zastosowanych norm i specyfikacji;
  • dokumentację uruchomienia i kontroli montażu;
  • deklarację zgodności oraz wzór oznakowania.

Dokumenty dostawców należy sprawdzić pod kątem zgodności z faktycznie zamontowanymi modelami i wersjami. Szczególnie istotne są ograniczenia zastosowania, warunki wbudowania oraz zagrożenia pozostawione do rozwiązania przez integratora.

Instrukcja kompletnej linii

Zbiór instrukcji poszczególnych maszyn nie zawsze jest wystarczającą instrukcją zespołu. Użytkownik powinien otrzymać dokument opisujący całą linię, jej wspólne sterowanie, strefy, tryby pracy oraz czynności wykonywane na styku urządzeń.

Instrukcja powinna przedstawiać między innymi:

  • zamierzone zastosowanie i ograniczenia linii;
  • opis stref i stanowisk;
  • uruchamianie, zatrzymywanie oraz resetowanie;
  • przezbrajanie i usuwanie zakłóceń;
  • zasady bezpiecznego dostępu;
  • odłączanie i rozpraszanie energii;
  • czyszczenie, konserwację i diagnostykę;
  • ryzyko resztkowe;
  • wymagane kwalifikacje personelu;
  • postępowanie w sytuacjach awaryjnych.

Rozporządzenie 2023/1230 pozwala dostarczać instrukcje w formacie cyfrowym po spełnieniu określonych warunków. Producent musi wskazać sposób uzyskania dostępu, zapewnić możliwość pobrania i zapisania dokumentu oraz udostępniać go online przez przewidywany okres użytkowania maszyny, nie krócej niż 10 lat od wprowadzenia jej do obrotu.

Na żądanie zgłoszone przy zakupie producent powinien bezpłatnie dostarczyć wersję papierową w ciągu miesiąca. W przypadku produktów przeznaczonych dla użytkowników nieprofesjonalnych informacje bezpieczeństwa potrzebne do uruchomienia i bezpiecznego używania należy przekazywać w formie papierowej. Sam kod QR, bez spełnienia pozostałych warunków, nie wystarcza.

Deklaracja i CE kompletnej linii

Jeżeli w wyniku integracji powstaje zespół maszyn, integrator będący jego producentem powinien po zakończeniu oceny sporządzić deklarację zgodności i nanieść CE na kompletną linię.

Do 19 stycznia 2027 roku będzie to deklaracja zgodności WE na podstawie dyrektywy 2006/42/WE. Dla produktów objętych rozporządzeniem i wprowadzanych do obrotu lub oddawanych do użytku od 20 stycznia 2027 roku właściwa będzie deklaracja zgodności UE.

CE kompletnej linii nie zastępuje oznakowań umieszczonych na poszczególnych maszynach. Potwierdza zgodność zespołu w konfiguracji przygotowanej przez integratora, zwłaszcza w zakresie wspólnego działania, sterowania, interfejsów i zagrożeń powstałych po połączeniu urządzeń.

Jeżeli instalacja nie spełnia kryteriów zespołu maszyn, może nie być podstaw do wystawienia wspólnej deklaracji ani nanoszenia dodatkowego CE na całość. Dlatego kwalifikacja instalacji powinna poprzedzać przygotowanie dokumentacji i tabliczki znamionowej.

Projekty kończące się po 20 stycznia 2027 roku

Rozporządzenie nie przewiduje ogólnego okresu, w którym producent może dowolnie wybrać między dyrektywą a nowym rozporządzeniem. Znaczenie ma moment wprowadzenia produktu do obrotu albo oddania go do użytku, a nie wyłącznie data rozpoczęcia projektu, podpisania umowy lub rozpoczęcia montażu.

Momentem wprowadzenia do obrotu nie zawsze jest fizyczne dostarczenie ostatniego elementu do zakładu. Ustala się go na podstawie warunków pierwszego udostępnienia konkretnego produktu na rynku Unii. Oddanie do użytku ma szczególne znaczenie przy liniach wykonywanych przez przedsiębiorstwo na własne potrzeby.

Projekty, których uruchomienie lub przekazanie planowane jest po 20 stycznia 2027 roku, powinny być już teraz prowadzone z uwzględnieniem nowego rozporządzenia. Dotyczy to przede wszystkim procedur oceny zgodności, dokumentów maszyn nieukończonych, dostępu cyfrowego, oprogramowania bezpieczeństwa, instrukcji oraz zasad kwalifikowania późniejszych zmian.

Najważniejszym obowiązkiem integratora pozostaje jednak prawidłowa ocena kompletnego zespołu. Nowe rozporządzenie nie powoduje, że każda grupa urządzeń automatycznie staje się jedną maszyną ani że każda modernizacja wymaga ponownego CE. Wymaga natomiast dokładnego określenia granic linii, interfejsów, wspólnego sterowania oraz wpływu zmian fizycznych i cyfrowych na bezpieczeństwo.